Aleksandr Razuvayev: Dollarsiz dunyo bo'lishi mumkinmi?
2021 yil 10 noyabr | Moskva

COVID-19 pandemiyasi ko'plab salbiy oqibatlarga olib keladi, jumladan, jahon iqtisodiyoti uchun. Eng muhim salbiy inflyatsiyaning o'sishi bo'ldi, AQSh Federal zaxira tizimi va boshqa jahon markaziy banklari pandemiyaga juda ko'p pul bosdi. Dollarning inflyatsiyasi va amerikaliklarning Afg'onistondan qochib ketishlari dunyoning yagona zaxira valyutasiga bo'lgan ishonch haqidagi gaplarni yana bir bor kuchaytirdi.
Dollarsiz dunyo bo'lishi mumkinmi? Darhaqiqat, yaqin vaqtgacha Amerika valyutasiga asoslangan dunyo barchani uchun yoki deyarli barchani qoniqtirar edi. Rossiya o'z investitsiyalarini hibsga olish xavfi tufayli AQSh davlat obligatsiyalariga investitsiyalarini deyarli nolga tushirishga majbur bo'ldi. Sanksiya xatarlari tufayli Rossiya ham tashqi savdoda dollardan qisman voz kechdi. Biroq, AQSh bilan yangi qarama-qarshilikdan oldin, dollarga asoslangan dunyo Rossiyani butunlay qoniqtirar edi. Rossiya tomonidan tashkil etilgan birinchi fond birjasida, Rossiya savdo tizimida kotirovkalar AQSh dollarida kotirovka qilingan. Endi, albatta, aksiyalar va obligatsiyalar Moskva birjasida Rossiya rubliga sotiladi. Xo'sh, dollarsiz dunyo bo'lishi mumkinmi?

Umuman olganda, ha, bu haqida 2008 yilda, Lehman Brothers inqirozi yuz berganda gapira boshlashgan. Qo'shma Shtatlar AQSh, Kanada va Meksika uchun yangi pul birligini joriy qilishi kerak edi. Hatto ishchi nom ham ma'lum bo'lgan - amero. Yangi valyuta, tabiiyki, eski pullarni yangilariga almashtirishni nazarda tutgan. Shunda skeptiklar to'g'ri ta'kidlaganlaridek, amerikaliklar o'z fuqarolari uchun bu almashuvni yo'qotishlarsiz amalga oshirishadi, ammo Rossiya yoki Xitoy kabi "yomon" bolalarga diskont tushishi juda ham ehtimolga boy. Yangi Amerika valyutasining kiritilishi, ehtimol, Amerika suveren qarzining qayta tuzilishini anglatadi, bu erda qayta qurilishning asosiy qurboni Xitoy bo'lishi mumkin. 2008 yilda FED va Obama o'zlarining fond va tovar bozorlarini hamda global iqtisodiyotni saqlab qolishdi.

Biroq, dollar tizimining bir nechta valyuta zonalariga parchalanishi hali ham dolzarbdir. Bu bugungi kun uchun emas, balki ertangi kun uchun. Yevro hududi yaratilib bo'lgan. Xitoy va Braziliya o'zlari uchun valyuta ittifoqlarini yaratish ambitsiyalariga ega. Yevroosiyoda qanday imkoniyatlar bor? Zero, birinchi Chingiziylar davrida aynan Yevroosiyoda savdo va moliyaviy globallashuvning birinchi tajribasi amalga oshirilgan. Rim imperiyasi rimliklarni bu sohada kashshof deb hisoblash uchun juda kichik edi.

Ilk marotaba Qozog'istonning birinchi prezidenti janob Nazarboyev Moskva davlat universitetida o'qigan ma'ruzasida yagona Yevroosiyo valyutasini e'lon qilgan. Bu 1994 yilda, Sovet iqtisodiy aloqalari hali to'liq barham topmagan paytda sodir bo'lgan. 2013-yilda men Yevroosiyo yagona valyutasiga oltin deb nom berdim, keyinchalik bu nom matbuotda qolib ketdi. Darvoqe, ruscha denga so'zi turkiy ildizga ega bo'lib, qozoq tengesiga mos keladi. Oltin Belarus, Rossiya va Qozog'istonning moliyaviy tizimlarini birlashtiradi deb taxmin qilingan edi. Qirg'iziston va Armanistonni valyuta ittifoqiga olish yomon fikr. Bu juda zaif iqtisodiyotlar. Yevro hududi Gretsiya bilan qancha muammolarga duch kelganini eslash kifoya. Biroq, 2014 yilda Rossiya G'arb sanksiyalari ostida qoldi, 2014 yil oxirida rublning kursi ikki baravar pasaydi. Hozircha YeOII uchun yagona valyutani vaqtincha unutishga qaror qilindi.

Yevroosiyoda boshqa valyuta ittifoqlari bormi? Albatta bor. Turk dunyosi mamlakatlari uchun mushtarak pul birligi bu fikr ertami kech Turkiya va Ozarbayjon rahbarlari tomonidan albatta aytiladi. Biroq, turk lirasi yomon obro'ga ega. Va bu g'oyani targ'ib qilish uchun ko'p harakat qilish kerak bo'ladi. Shu bilan birga, YeOII mamlakatlari uchun turkiy valyuta va yagona pul birligi g'oyalari bir-biriga zid emas. Bu birlashtirilishi mumkin. Bu iqtisodiy qarordan ko'ra ko'proq siyosiy qaror.

Bu loyihaga qo'shilish O'zbekiston uchun albatta foydali bo'ladi, qaysi bosqichda qo'shilishi savol bo'lib qoladi. Fuqarolar va korxonalar uchun yagona valyuta bank komissiyalari va valyuta kurslari bo'yicha yo'qotishlarning yo'qligi, yagona kapital bozorini anglatadi. Yevro tajribasi shuni ko'rsatadiki, yagona valyuta ko'p sonli suveren va juda turli mamlakatlarni birlashtira oladi. Germaniya Ispaniya va Italiyadan juda farq qiladi, lekin ular bir xil valyutaga ega. Yagona emissiya markazi qayerda joylashganligi haqidagi savol bilan men internet tarmoqda ikkita shaharga - Peterburg va Olmaotaga duch keldim. Tabiiyki, yangi valyuta uchta formatda - naqd, naqdsiz va raqamli formatda bo'ladi. Ikkinchisi criptdan tubdan farq qiladi, chunki to'lovlar pul organlari tomonidan kafolatlanadi.

Xulosa qilib aytganda, kelajakda yagona jahon valyutasi bo'lishi mumkinmi? Mening fikrim aniq ijobiy. Transport, moliyaviy va telekommunikatsiya texnologiyalarining rivojlanishi natijasida globallashuv juda tez sur'atlar bilan davom etmoqda. Shu bilan birga, yuqori ehtimollik bilan yangi oltin standarti haqida gapirish mumkin bo'ladi. Ya'ni u oltin yoki oltin bilan bog'langan qimmatli qog'ozlarga bog'lanadi. Faqat shunday variant, albatt.

Aleksandr Razuvayev, i.f.n., rus yevroosiyochisi, Moskva.