Sanksiyalarning teskari tomoni
2022 yil 19 may | Moskva

Rossiyaning OAVlarida G'arbning Rossiyaga qarshi sanksiyalari G'arbda dollar va yevro va butun jahon bozor tizimini yo'q qilib yuboradigan inqirozga olib kelishi mumkinligini o'qish mumkin.
Skeptiklarning fikricha, bu shunchaki Kreml tashviqoti, unga ishonish qiyin. Axir, Rossiya yalpi ichki mahsuloti jahon iqtisodiyotining bir necha foizini tashkil qiladi va byudjet butunlay neft va gaz daromadlariga bog'liq. Agar ular kamaygan taqdirda, davlat moliyasi holatini saqlab qolishning yagona yo'li - rublning keskin devalvatsiyasi. Ayniqsa, xalqaro zaxiralar 300 milliard dollar yoki ularning eng likvid qismi muzlatilganidan keyin.

Biroq, shayton har doim tafsilotlarda berkinadi. Rossiya iqtisodiyoti unchalik ham kichik emas. Xarid qilish qobiliyati paritetiga moslashtirilgan YaIM bo'yicha Rossiya dunyoda 5-6-o'rinlarni egallab, Germaniya bilan bu o'rinni bo'lishib turadi. Rossiyaning kuchi uning suveren qarzining YaIMga nisbati juda past, buning uchun sobiq moliya vaziri Aleksey Kudringa minnatdorchilik bildirish kerak. 2005-yildan beri Rossiyada neft kompaniyalari uchun juda qattiq soliq rejimi joriy etilgan, bu esa xazinani to'ldirish va tashqi suveren qarzni deyarli bekor qilish imkonini berdi. Moody's yoki S&P reytingi har doim siyosiy sabablarga ko'ra pasaytirilgan.

Neft va gaz narxiga asosan byudjet bog'liq lekin umuman Rossiya iqtisodiyoti emas. Neft va gazning YaIMdagi ulushi qariyb 20%, soya sektori esa 300 milliard dollarga baholanmoqda. AQSh va NATO davlatlari bilan solishtirganda juda kam harbiy byudjetga ega Rossiya dunyodagi ikkinchi armiyaga ega. Sababi oddiy. Rossiya harbiy-sanoat kompleksi korxonalari uchun davlat mudofaa buyurtmasi biznes emas, Sovet tamoyillari bu yerda hamon amal qiladi: vazifa o'z armiyasi uchun yuqori sifatli va arzon qurol ishlab chiqarishdir. Shu bilan birga, Rossiyaning qurol eksportidan oʻrtacha yillik daromadi 15 milliard dollarni tashkil etadi. Bu AQShdan keyin ikkinchi oʻrinda turadi. Ammo shuni tushunish kerakki, AQSh ittifoqchilari Amerika qurollarini ixtiyoriy-majburiy ravishda sotib olishlari kerak, Rossiya esa mutlaqo bozor sharoitida ishlaydi. Xulosa: Rossiya sanksiyalar ostida omon qolish uchun yetarlicha kuchli. Buni hatto Eron ham eplagan. Fors valyuta organlari hozirda Rossiya banki va Moskva birjasiga ushbu masala bo'yicha faol maslahat berishmoqda. To'g'ri, Rossiya G'arbning jahon iqtisodiyoti va siyosatidagi yetakchi mavqeini yo'q qilishi yoki hatto shubha ostiga qo'yishi dargumon.

Ammo bu faqat birinchi qarashda. G'arb sanksiya bosimi bilan o'ziga juda jiddiy muammolarni yaratdi. Rossiyadan neft va gaz yetkazib berishni cheklash orqali G'arb davlatlari Fed, ECB va boshqa jahon markaziy banklarining COVID-19 davridagi bo'sh pul-kredit siyosati natijasida yuzaga kelgan klassik pul inflyatsiyasini qo'shib qo'ygan xarajatlar inflyatsiyasini boshladilar. Albatta, tartibga soluvchilar stavkalarni oshiradilar, ammo AQSh uchun 30 trillion dollar qarz xavfli: defolt yoki qayta qurish ehtimoli doimiy ravishda oshib boradi. Lehman Brothers inqirozidan beri AQSh, Kanada va Meksika uchun yangi pul birligi va Vashington o'z qarzlarini hisobdan chiqarish haqida gapiriladi. Xarajat inflyatsiyasi marjani keskin qisqartiradi, bu esa ishlab chiqarish va ishsizlikning pasayishiga olib keladi. Aslida G'arb 1929- yildan beri eng katta global inqiroz xavfi bilan yuzma-yuz turibdi.

Ikkinchi masala - dollar va yevroning zaxira holati. Bir necha oy oldin hech kim asosiy valyutalarga shubha qilmagan. Shunga qaramay, Rossiya zaxiralari muzlatilganidan so'ng, dunyodagi hamma Rossiya bilan ham shunday qilish mumkinligini tushunadi. Bu, birinchi navbatda, AQSh davlat obligatsiyalarida 1 trillion dollardan ortiq mablag' jamg'argan Xitoyga tegishli. Yaqin Sharqning boy neft davlatlari investitsiya portfellarining tuzilishini qayta ko'rib chiqishlarini aytib bo'lishgan.

G'arb davlatlari tomonidan boshlangan sanksiyalar inqirozi qaytarilmas oqibatlarga olib kelishi mumkin. AQSh, albatta, inqirozdan omon qoladi, ular uchun yagona mumkin bo'lgan jiddiy natija - bu Trampning Oq uyga qaytishi. Ammo yevro hududi ba'zi mamlakatlarni tark etishi mumkin. Biz yana italyan lirasini yoki fransuz frankini ko'rishimiz ehtimoldan holi emas. Oxir oqibat, o'zingizning bosmaxonangizga ega bo'lsangiz, har qanday ijtimoiy xarajatlar va byudjet taqchilligini osongina yopishingiz mumkin. AQSh nafratlanuvchilari ko'p gapirayotgan dollar dunyosining bir necha valyuta zonalariga qulashi ham haqiqatga aylanishi mumkin.

G'arb haqiqatan ham global iqtisodiyot va siyosatdagi nazorat ulushini yo'qotishi mumkin. Lekin juda kichik va kuchsiz Rossiyaning harakatlari tufayli emas, balki o'z xatolari tufayli. Yangi global inqiroz kapitalning rivojlanayotgan bozorlardan, jumladan, O'zbekistondan chiqib ketishiga va global inflyatsiyaga olib keladi va bu O'zbekistonga ham ta'sir qiladi. Inqiroz, tabiiyki, Rossiya, Xitoy va G'arb bilan yaxshi munosabatlarni saqlashga harakat qilayotgan O'zbekistonning neytral maqomi bilan yumshatiladi. O'zbekiston uchun to'g'ri yo'l turkiy davlatlar bilan alohida iqtisodiy va madaniy aloqalardir. Aloqalar o'zaro manfaatli iqtisodiy sheriklik asosida qurilishi kerak. O'zbekiston xalqaro geosiyosiy qutblarning birortasi uchun o'z manfaatlarini qisman ham qurbon qila olmaydigan darajada kuchli o'yinchi.

Aleksandr Razuvaev, rossiyalik yevrosiyoshunos, Moskva.